गझलेचे रसग्रहण.. - केदार पाटणकर

प्रसिद्ध गझलकार केदार पाटणकर यांनी माझ्या गझलेचे केलेल रसग्रहण.. ! केदार जी, हा मी माझा सन्मान समजते..

रसग्रहण.. ....सखी साजणी - सारंग भणगे

मराठी कविता समुहाचे संचालक आणि उत्तम कवी सारंग भणगे यांनी  "....सखी साजणी"  या कवितेचे केलेले रसग्रहण.. धन्यवाद सारंगदा..!

प्राजक्ता,

सहभागाबद्दल धन्यवाद!

तुझ्या कविता सहसा गोड असतात. इथे तर एक गोड विषय दिला असताना मधामध्ये साखर घोळून एक महन्मधुर कविता तू लिहिली नसतीस तरच नवल!

सुखाची जणू देत चाहूल........ हि ओळ वाचली आणि मी लिहायला सुरुवात केली. सर्वप्रथम तुझ्या शीर्षक नसलेल्या या गीताला मी ते शीर्षक दिले. इतके सुरेख आणि अगदी समर्पक शीर्षक मिळाले कि मला त्याचाच आनंद झाला. प्रिया येत आहे हि सुखाचीच चाहूल नाही का! खूप छान ओळ आहे ती.

इथे दरवळूनी तिचा गंध आला.....कसा तर उडू लागली का तिची ओढणी! अहाहा! हि कल्पना खूप सुंदर बांधली आहे. तिच्या ओढणीचा गंध वगैरे तशी जुनीच कल्पना, पण या कवितेत ती अशी बांधली आहे कि एक औरच मजा आली.

फुलांनी उन्हाकडे लकाकी मागून घेणे हि एक अभिनव कल्पना आहे. आवडली.

निळ्या आसमंती निळ्या अंबराने – इथे आसमंत आणि अंबर एकच. असे म्हटले तर – निळ्या आसमंती निळ्या पाखरांनी .....

या निळ्या ओळींनी गीताचे सौंदर्य खुलले आहे. निळ्या नक्षीची कल्पना देखील डोळ्या समोर आणली कि नयन मनोहरच वाटते. या साऱ्याचा आपल्या गीताशी काय संबंध? हे काय निसर्ग गीत आहे? असा क्षणभर विचार तरळतो आणि मग त्याचे उत्तर तिसऱ्या ओळीत सापडते. सारा निसर्गच जणू तिच्या स्वागताला सजून-धजून सज्ज झाला आहे. हे संपूर्ण कडवे अतिशय कल्पनाविभोर झाले आहे. सुंदर धृवापादानंतर इतके मधुर कडवे, पुढील कडव्याची उत्सुकता वाढवते.

पुढच्या कडव्यावर मी काय लिहू! अगदी शब्दामुके होऊन गेलो. अतिशय लोभस, मिठास भरलेले अप्रतिम कडवे. प्रथमत: त्या कडव्यातील ‘जीवघेणी खळी’, ‘निशा चंद्रवर्खी’, ‘धुक्याने जणू माझालेली प्रभा’ या शब्दांनाच मी केवळ मुजरा करेन. मधाचा जणू पाऊस पडावा असे हे शब्द मनावर एक मधुर वर्ख चढवत जातात. अनेकदा माझ्या मनात विचार येतो कि आज गेली शेकडो वर्ष इतके काही लिहिले गेले आहे, कवींना आता नवीन कल्पना कुठून मिळणार? प्रेयसीला पहिल्यांदा जेव्हा कुणा कवीने चंद्र म्हटले असेल त्यावेळी त्या कवीला लोकांनी डोक्यावर घेतले असेल. पण आता या कल्पना बोथट झाल्या. मग नवनवीन कल्पना विचार कुठून आणायचे. निसर्ग तर तसाच आहे, मग कवीने रवीच्या पलीकडे काव्यविश्व शोधायचे तरी किती! पण जेव्हा अशा काही ओळी मी वाचतो तेव्हा निर्धास्त होतो कि निसर्ग बदलला नसला तरी कवीची प्रतिभा त्या निसर्गाचा अनेकविध नवीन प्रकारे शोध घेताच आहे आणि राहील. हे सारे विचार मनात येऊन जावेत इतके सुंदर हे कडवे आहे.

प्रियकराचे मन त्याच्या प्रेयसीच्या भोवती किती फिरते, तिला काय काय उपमा द्याव्यात हे त्याला सुचतच नाही. तिचे केस, तिची काया, तिची खळी सारे त्याच्या मनात साचले आहे, त्याचे दर्शन त्याला कदाचित थोड्याच वेळात होणार आहे आणि तो ते सारे मनात साठवलेले आठवतो आहे. आणि मग त्यालाच सुचत नाही कि मी तिला नक्की काय म्हणू, थंड धुक्याची दुलई पांघरलेली उषा कि चंद्राच्या चांदण्याचा वर्ख ल्यालेली निशा, कि सोवळी अशी सांज! यातून किती काही सुचवले आहे, नायक प्रेयसीचा सकाळ, संध्याकाळ आणि रात्री विचार करतो असे सुचविले आहे कि या सगळ्या सुंदर प्रतिमांशी त्याला त्याह्या प्रेयसीच्या सौंदर्याची तुलना करावी वाटते आहे कि या प्रतिमा देखील तिच्या सौंदर्यापुढे खुज्या आहेत आणि यातील कोणती एक प्रतिमा –उपमा तिच्यासाठी पुरेशी नाही....कित्ती काय सांगतात या ओळी!

येथे सांज ‘सोवळी’ हे मुद्दाम योजले आहे का? सहसा सांज सावळी असे पटकन लिहिले जाते. ते इथे योग्य वाटले असतेच, पण सोवळी मधून देखील ती प्रिया केवळ संजेसारखी सावळीच नाही तर ती पवित्र आणि शुभांगी अशी सोवळी आहे असे सुचवायचे आहे का? मला सोवळी आवडले, पण आधी म्हटल्याप्रमाणे सावळी सांज असा लिहायचा असताना एकच मात्र अधिक जोडून सोवळी लिहिताना कवयित्रीने नक्की कसा विचार केला असेल याचे राहून राहून आश्चर्य वाटत राहिले.

कवितेचा आलेख अगदी जसा असला पाहिजे तसा प्रत्येक कडव्याने उंचावत गेला आहे. शेवटचे कडवे म्हणजे या काव्य-गीताचा कलाशाध्यायच जणू! कविता अक्षरश: उंच पर्वताच्या टोकावर जाते इथे. कवितेतील सर्व कडवी स्वतंत्र असली तरी ती एकमेकात गुंफल्यासारखी आहेत. प्रत्येक कडवे जरी एक मोती असला तरी संपूर्ण गीत हे एका विशिष्ट विचाराच्या सूत्रामध्ये बांधले असल्याने त्या विचाराच्या सुतामध्ये कडव्यांचे मोती ओवून हे गीत म्हणजे मोत्याची एक माळ असल्याप्रमाणे झाले आहे. त्या गीतामधून एक abstract चित्र तयार न होता एक नयनरम्य असे सुंदर आकृतिबंध असलेले एकसूत्र चित्र एकवटून आले आहे. इतके कि ती येते आहे हि सुखाची चाहूल निसर्गामध्ये जाणवत जाते आणि मग त्या केवळ चाहुलीचे रुपांतर ती येण्याची प्रचीती येण्यापर्यंत पोहोचते अशी सांगड पहिल्या कडव्यापासून शेवटच्या कडव्यापर्यंत बसते. आपण ट्रीपला कसे जातो? आपल्या घरातून निघतो, मग वेगवेगळी ठिकाणे पाहत पुन्हा आपल्या घरी येतो तसेच वाटते या कवितेत. एका अर्थाने हि कविता ‘संपूर्ण’ आणि ‘परिपूर्ण’ वाटते.

तिच्या पैंजणांचा खुळा नाद हा तिच्या येण्याची प्रचीती देतो हि रोमांचक कल्पना तर आहेच, परंतु तिची अशी हि प्रचीती म्हणजे नायकाची, प्रियकराची स्वप्नपूर्ती आहे असे संबोधून या कल्पनेला एक अंतिम पाडाव दिला आहे. त्यावर कडी म्हणून तिच्या पैंजणांचा नाद हा प्रियकराशी इतका तदात्म आणि एकरूप झाला आहे कि जणू तो नाद म्हणजे त्याच्या हृदयाचे स्पंदच जणू! दोन ओळींमध्ये इतके काही लिहून जाता येते हेच मला केवळ दिग्मूढ करून जाते. आणि प्रीतीने अनावर झालेला, प्रेयसीशी एकरूप झालेला, दही दिशात निशिदिन तिला पाहणारा हा प्रियकर तिच्या प्रितीमध्ये इतका काही समरस झाला आहे कि त्याचे सारे प्राण त्या प्रेयसीला पाहण्यासाठी एकवटून त्याच्या डोळ्यांमध्ये आलेले आहेत. त्याची प्रेयसीप्रतीची तल्लीनता इतक्या भावगर्भ रीतीने इथे वर्णिली आहे कि खरे सांगतो, मला माझे शब्द इथे आता थिटे वाटू लागले आहेत. प्राणाहून प्रिय असणाऱ्या प्रेयसीच्या दर्शनासाठी प्राणांचे डोळ्यात एकवटणे हे त्या प्रियकराची प्रेयसीविषयीची पराकोटीची एकतानता दर्शवितात.

भावगर्भ शब्दमाधुर्य, अभिनव कल्पना, उत्कट भाव, सुंदर वर्णन, एकसंध आकृतिबंध, चढता काव्यालेख, प्रसंगास अत्यंत अनुरूप असे हे गीत आमच्या निर्माता, दिग्दर्शक, संगीतकार, नायक, नायिका आणि मी सर्वांनाच फार म्हणजे फार आवडले.

व्यक्तिश: उपक्रमाचा भाग म्हणून मला यावर लिहिता आले तरी इतर कवितांचा देखील रसास्वाद घ्यायचा असल्याने इथे थोडे आखडते घेणे भाग आहे. अन्यथा मी यावर अजून बरेच काही लिहायचा प्रयत्न केला असता!

खूप सुंदर गीत!

- सारंग भणगे

ए दिल ए नादान..

केव्हातरी अचानक एखाद्या गाण्याची आठवण होते आणि मग ते गाणं इंटरनेटवर शोधून ऐकावंसं वाटतं. आताच्या हायटेक जमान्यात हे करणं सहज शक्यही आहे. त्या गाण्याला ऐकण्याच्या मोहात आपण यूट्यूब, धिंगाणा अशी एखादी साइट उघडतो आणि ते गाणं वाजू लागतं. आपल्याही नकळत आपण त्या गाण्याच्या आधीन होऊन जातो आणि ब्रम्हानंदी टाळी का काय म्हणतात ते होतं.
ए-दिल-ए -नादान.. हे गाणं पहिल्यांदा केव्हा कानावर पडलं आत्ता आठवतही नाही मला. पण या गाण्याची गहराई जेव्हा पहिल्यांदा जाणवली तो प्रसंग मी विसरूच शकणार नाही. साधारण १०-१२ वर्षापूर्वी....तेव्हा मी कॉलेजला होते आणि मी आणि काही मैत्रीणी कुठूनतरी येत होतो. बहुतेक पुण्याहूनच. कोणतीतरी ट्रॅव्हल्सची बस होती. साधारण रात्रीची वेळ होती ८-९ वाजत आले असतील. बसमधले सगळे दिवे बंद होते आणि कोणती तरी एकच खिडकी उघडी होती आणि त्यामुळे अंगाला गार वारा झोंबत होता. आणि बसमधल्या कुणीतरी ट्रांझीस्टर चालू केला आणि त्यावर हे गाणं चालू झालं. त्या अंधार भरल्या बस मध्ये केवळ रस्त्त्यावरच्या दिव्यांचा येणारा जाणारा प्रकाश! चेहर्‍यांवर होणारा प्रकाश -अंधारचा खेळ, त्या एकाच उघड्या असणार्‍या खिडकीतून अंगाला जरासा झोंबून जाणारा वारा.. अर्धे पेंगणारे लोक आणि त्या गूढ वाटणार्‍या बसच्या घरघर आवाजातही स्वत:च्या आवाजाने काळजाला भेगा पाडणारा लताबाईंचा आवाज!! तेव्हा हे गाणं इतकं कसं खोलवर गेलं खरंच नाही समजलं. पण तेव्हापासून या गाण्याने मनांत जे घर केलंय ते कायमचं. काय लिहू या गाण्याबद्दल!!



ए दिल-ए-नादान ए दिल-ए-नादान
आरजू क्या हैं, जुस्तजू क्या हैं

कुठेतरी अशाठिकाणी जाऊन बसावं जिथे केवळ मनाशीच संवाद होऊ शकेल. आणि त्या दुनिये मध्ये भरकटलेल्या मनाला, अंजारून गोंजारून विचारावं.. 'बोल रे वेड्या.. माझ्या मना बोल! तुला काय हवंय?? अशी कोणती गोष्ट आहे ज्यासाठी तू इतका झुरतो आहेस?? इतकी सगळी सुख आहेत तुझ्या दाराशी.. मग कशाचा इतका शोध घेतो आहेस? नक्की काय शोधतो आहेस?? बोल रे.. माझ्या मना.. बोल रे!!"
मनाला काय हवंय? हा प्रश्न म्हंटलं तर खूप गहिरा आहे. आणि मन तरी कुठे जाग्यावर असतं हो..! त्याला काही विचारायला, बोलायला.. मन एक जागी थांबायला तर हवं. म्हणून तर बहिणाबाई म्हणतात, 'मन वढाय वढाय.. उभ्या पिकातलं ढोर, किती हाकलं हाकलं.. फ़िरी येतं शिरावर' !

हम भटकते हैं, क्यों भटकते हैं दश्त-ओ-सेहरा में
ऐसा लगता हैं, मौज प्यासी हैं अपने दरीया में
कैसी उलझन हैं, क्यों ये उलझन हैं
एक साया सा, रुबरु क्या हैं

मनाशी चालेला संवाद! आपलीच कथा त्याला ऐकवायची. आपली म्हणजे आपली आणि मनाची अशी दोघांची मिळून. कोणाच्या शोधात, कशाच्या शोधात आपण भटकतो अहोत? का भटकतो आहोत? अशी कोणती गोष्ट आहे जी आसपास नाहीये.. की जिच्यासाठी रानावनातून, वाळवंटातून आपण भटकतो आहोत.. काहीच समजत नाहीये. मना.. तू तरी सांग अरे!! मी माझ्या या दुनियेत असूनही का परकी वाटतेय.. ? अथांग सागरातली एखादी लाट तहानेने व्याकुळ व्हावी.. तशी मी आहे? का आहे? सांग रे मना...! काय नेमका गोंधळ होतोय माझा? आणी का होतोय?
कुठेतरी कुणीतरी साद घालतंय का? नक्की कुठून येतेय ही साद? माझ्यासमोर मीच आहे का? की साद घालणारी ती अज्ञात छाया आहे?
एकांती संवाद होताना इतके सगळे प्रश्न पडावेत, मनाच्या गाभार्‍यात कुठेतरी काहीतरी हळूवार हलून जावं. पाण्यावर एखादं पान पडल्यावर जसे तरंग निर्माण होतात तसेच मनावर तरंग उमटावे.. पण उत्तर सापडू नये! काय अवस्था आहे ना!!

क्या कयामत हैं, क्या मुसिबत हैं
कह नहीं सकते, किस का अरमॉं हैं
जिंदगी जैसे खोयी खोयी हैं, हैरान हैरान हैं
ये जमीन चूप हैं, आसमान चूप हैं
फ़िर ये धडकन सी चार सू क्या हैं

नाही मिळाली उत्तरे..! ते प्रश्न वारंवार येऊन दारावर धडका देताहेत पण दार उघडत नाहीये. आणि म्हणून मनाची अवस्था इतकी हळवी झालीये की, उत्तरे नाही मिळाली तर आता प्रलय येईल..संकट येईल.. काहीतरी भयंकर घडेल . काय घडेल.. नाही सांगता येत. नक्की काय हवंय? कोणाची वाट पाहतंय हे मन..? माझं आयुष्य इतकं कुठे हरवून गेलं आहे? का हरवून गेलं आहे? इतकी कसली आस आहे मनाला की ज्याच्यामुळे संपूर्ण आयुष्य हैराण झालंय?? कोण देईल याची उत्तरे? कुठे मिळतील?? कोण सांगेल??
मनाच्या या अवस्थेचं वर्णन करताना जमीन आणि आकाश यांची घेतलेली मदत लाजवाब आहे. 'ये जमिन चूप हैं'.... एक गूढ शांतता. दूर पर्यंत फक्त आणि फक्त जमिनच आहे.. रखरखीत वाळवंटी !! जिथे साद घालावी आणि दूरपर्यंत केवळ आपलाच आवाज जावा पण जिवंतपणाचा काही मागमूसही नसावा. मग पुन्हा 'आसमान चूप है.." पुन्हा तेच! संपूर्ण आकाशात ओळखीचा असा एखादाही रंग नसावा..! या दोन्ही ठिकाणी असलेली शांतता काळजाला घरे पाडते. त्या जमिन आनि आसमानच्या मध्ये एका विचित्र अवस्थेत आपण अडकलोय हे मनाला जाणवतं आणि नकळत अंगावर एक शहारा येतो. आणि आता ही जमिन आणि हे आकाश दोन्हीही शांत आहेत.. चिडीचूप आहेत.. मग ही स्पंदने कोणाच्या हृदयाची आहेत .. मना!!! चहू दिशांतून ऐकू येणारी ही स्पंदने.. काय आहेत? ती माझ्यावर येऊन का आदळताहेत??
मग कुठेतरी मनाला अचानक झोपेतून जाग यावी तशी जाग येते आणि साक्षात्कार होतो प्रेमाचा!! त्या जमिनीचं, त्या आकाशाचं शांत असणं, आपल्याच मनाची छाया आपल्या समोर येऊन उभी राहणं , या सगळ्याच्या तळाशी असलेल्या प्रेमाचा चहू दिशातून येणारा हुंकार ऐकू यायला लागतो. आणि या परमोच्च आनंदासोबतच त्या प्रेमाला असलेली दु:खाची किनारही जाणवते. मनाची तरल अवस्था किती कोमल शब्दांत बांधली आहे पहा!

ए दिल-ए-नादान ऐसी राहोन में कितने कांटे हैं
आरजूओं ने हर किसी दिल को दर्द बांटे हैं
कितने घायल हैं, कितने बिस्मिल हैं
इस खुदाई में एक तू क्या हैं

वेड्या मना! तू खरंच वेडा आहेस! कशाला या प्रेमाच्या वाट्याला गेलास? अरे या वाटेवर असंख्य काटे आहेत. ज्यानी प्रेमाची इच्छा केली.. म्हणजेच ज्यांनी ज्यांनी प्रेम केल त्या सगळ्यांनाच अगणित वेदना मिळाल्या आहेत. अरे, किती दु:ख करून घेशील !! बघ जरा आजूबाजूला बघ...! प्रेमामध्ये घायाळ झालेली, जखमी झालेली, विद्ध झालेली इतकी लोकं आहेत.. !! मग अरे वेड्या... तुझं दु:ख घेऊन काय कुरवाळत बसला आहेस !!
मनाची काढलेली समजूत!! सुरूवातीला पडलेले असंख्य प्रश्न, त्यांची उत्तरं शोधण्यासाठी केलेला जीवाचा आटापिटा , त्यातून आलेली आगतिकता! मग.. मिळालेलं हे उत्तर!
आपलं प्रेम मिळू शकणार नाही याची झालेली बोचरी जाणिव, आणि मग मनानेच कढलेली मनाची समजूत! एक छोटिशी कथा अगदी कोमल आणि हळव्या शब्दांत बांधलेली.

या गाण्यातल्या नेमक्या कोणत्या बाजूबद्दल लिहू! जान निस्सार अख्तर यांचे शब्द तर लाजवाब आहेतच! पण खय्याम यांचं संगीत ! खरंच असं वाटतं की ते त्या जमिन आणि आसमान ला जाब विचारतंय, उत्तरं मागतंय. आणि या सगळ्याच्यावर.. या शब्दांना, त्या संगिताला न्याय देणारा लताबाईंचा आवाज! 'क्या कयामत है.. क्या मुसिबत है' गाताना टिपेला जाणारा.. तितकाच आर्त.. आणि 'ये जमिन चूप है' गाताना तितकाच हळवा होणारा!
काय काय लिहू! हे गाणं मनावर का कोरलं गेलं असावं याची कारणं शोधली पण मलाही नेहमी वेगवेगळी कारणं मिळाली. सांगितिक दृष्ट्या या गाण्यातली सौंदर्यस्थळं मी नाही दाखवू शकनार. तितकी माझी पोचही नाही. मात्र हे गाणं जसं मला भावलं तसं तुमच्यासमोर ठेआयचा प्रयत्न केला आहे. हे गाणं बनवून जान निस्सार अख्तर, खय्याम साहेब आणि लताबाईंनी जे उपकार केले आहेत.. त्याची थोडीशी परतफ़ेड माझ्याकडून!

-प्राजु